| نسخه چاپي |  |
|
|
||
|
نفت شمال دكتر هوشنگ طالع در دي ماه 1322، نمايندگاني از سوي شركت شل (انگلستان) و در اسفند ماه همان سال، نمايندگان شركت نفتي استاندارد واكيوم (آمريكا) به تهران آمدند تا درباره امتياز نفت با دولت ايران گفتگو كنند. حضور آمريكاييها براي كسب امتياز نفت، مشكلات و سختيهاي ايران را كه در باتلاقي از مصايب ناشي از اشغال كشور دست و پا ميزد، بيشتر كرد. زمان براي تقاصاي امتياز نفت از سوي آمريكاييها چنان ناشيانه برگزيده شده بود كه حتا عناصر برجستهي آمريكا در تهران را نيز شگفت زده كرد:
نفت در هدفهاي ملي آمريكا در خاور ميانه جاي ويژهاي داشت ولي در ايران سال 1944 (1322) اين بخش از برنامههاي ما، بيش از آن كه مادهاي حيات بخش باشد، آتش افروز بود. شگفت آور است كه دولت ما در بحبوحهي جنگ و در يك منطقهي بيثبات براي كسب امتياز نفت اقدام كرد و نيز شگفتآور است كه با وجود صميميتي كه در هم كاري ميان سه قدرت بزرگ و دسترسي مادي به مواد خام وجود داشت، تقاضاي امتياز را بدون مشورت قبلي با اتحاد شوروي و در نظر گرفتن اصول مورد قبول سه دولت به عمل آورده باشد، مگر آن كه بگوييم يك بند و بست پنهاني با انگلستان كرده بود(1)....
در ژانويه 1944 (دي ماه 1322)، ارتش سرخ محاصرهي استالين گراد را در هم شكست و فيلدمارشال پاولوس فرمانده ارتش ششم آلمان تسليم شد. ارتش سرخ در ماه فوريه (اسفند 1322) نيز به پيروزيهاي خود ادامه داد. بدينسان در پايان زمستان، بخش بزرگ پيروزيهاي آلمان در خاك روسيه از دست رفت. در تيرماه 1323، نمايندگان شركت نفتي سينكلر (آمريكا) نيز با پيشنهاد هايي به تهران آمدند. حضور نمايندگان دومين شركت بزرگ نفتي آمريكا در تهران براي كسب امتياز نفت، به پيچيدگي وضع افزود.
رقابت در صنعت نفت ممكن است در آمريكا امري عادي محسوب شود ولي وقتي دو كمپاني آمريكايي در ايران با هم ميجنگند، تاثير آن آشفته ساختن فكر ايرانيان است.(2)
براي رسيدگي به پيشنهادهاي رسيده، به دستور محمد ساعد مراغهاي نخست وزير، كميسيون ويژهاي تشكيل شد. كميسيون مزبور دو كارشناس آمريكايي را به عنوان مشاور استخدام كرد.(3) روز پنجم شهريور ماه 1323، سفير كبير دولت ايران در مسكو، طي تلگرافي اطلاع داد كه نمايندهي وزارت امور خارجهي شوروي به مستشار سفارت گفته است كه دولت متبوع وي در نظر دارد براي بررسي و گفتگودربارهي نفت خوريان ]در اطراف شهر سمنان[،هياتي را به ايران گسيل دارد.(4) بدينسان، روسها كه در اثر پيروزي عليه ارتش آلمان، اعتماد به نفس خود را باز يافته بودند، در پي گرفتن سهم برابر با انگليسها، از منابع نفتي ايران برآمدند. چند روز بعد (سيزدهم شهريور ماه)، سفير كبير ايران در مسكو به اطلاع دولت ايران رسانيد كه “كافتارادزه”، معاون وزير خارجه در ملاقات با وي گفته است كه تا چند روز ديگر در راس هياتي براي بررسي و گفتگو دربارهي نفت خوريان به ايران خواهد آمد.(5) در روزهاي پاياني شهريور ماه 1323، هيات مزبور به رياست كافتارادزه وارد ايران شد و ضمن مسافرت به مناطق شمالي كشور، از نواحي نفت خيز و به ويژه منطقهي خوريان باز ديد كرد. پيشنهادهاي شركتهاي غربي و نيز پيشنهاد شوروي، به ويژه حضور هيات شوروي در تهران، سوءظن بسياري از ناظران سياسي و نيز نمايندگان مجلس را برانگيخته بود. در سرسراهاي مجلس شوراي ملي و نيز در نطقهاي پيش از دستور، آشکار و پنهان، سخن از اين بود كه دولت (دولت ساعد)، در پشت پرده با شركتهاي خارجي وارد داد و ستد شده است. برابر پرسش برخي از نمايندگان، محمد ساعد در جلسهي علني مجلس شوراي ملي حضور يافت و توضيحات لازم را به عرض مجلس شوراي ملي رسانيد. وي خاطرنشان كرد كه به دليل حساس بودن مساله، كميسيون ويژهاي در حال بررسي پيشنهادهاي گوناگون است. اما با وجود گفتههاي روشن نخست وزير، بسياري از نمايندگان مجلس، جرايد ملي و ميهن پرستان، از آن بيم داشتند كه در اثر فشار نيروهاي اشغالگر، تعهداتي به دولت تحميل شود كه به زيان كشور باشد. البته همين سوءظن نسبت به دولت پيشين يعني دولت سهيلي نيز وجود داشت. دولت پيشنهاد شركتهاي نفت شل، استاندارد واكيوم و سينكلر را به كميسيون ويژه براي مطالعه فرستاد. اما اين امر، نتوانست از سوءظنها در جامعه بكاهد. امروز آشكار است كه دولت ايران در پي آن بود تا با تشكيل كميسيونها، رايزنيها و...، به دفع الوقت پرداخته و گفتگو دربارهي نفت را به بعد از خروج نيروهاي خارجي از ايران موكول كند. اما در آن دوران سخت، هيچ دولتي نميتوانست اين مساله را آشكارا بيان نمايد. در نخستين نشست هيات دولت ساعد (شنبه 11 شهريور 1323)، مساله امتياز نفت و تقاضاي شركتهاي خارجي مطرح شد. هيات دولت تصميم گرفت كه “قبل از روشن شدن اوضاع اقتصادي و مالي دنيا و استقرار صلح عمومي، اعطاي هيچ گونه امتياز خارجي براي منابع نفت، مقتضي و ضروري نميباشد”.(6) شورويها خواستار آن بودند كه امتياز نفت استانهاي آذربايجان (غربي و شرقي)، گيلان، مازندران و بخش هايي از سمنان و چند ناحيه از شمال خراسان و از جمله قوچان، به آنان واگذار شود. تا پس از انجام اكتشافهاي زمينشناسي، ناحيه امتياز به صورت قطعي تعيين گردد.
كافتارادزه، چندين بار با نخست وزير ديدار كرد و هر بار براي دستيابي به امتياز نفت، لحن قاطعتري را به كار گرفت. بدين سان، ايران از سوي هر سه قدرت نظامي اشغالگر براي اعطاي امتياز نفت زير فشار قرار گرفته بود. ايدن، وزير امور خارجه بريتانيا در كنفرانس يالتا به مولوتف گفته بود: دولت انگلستان بر اين نكته كه دولت شوروي به نفت ايران نيازمند است، كوچكترين اعتراضي ندارد و سياست دولت من اين نيست كه شوروي را از به دست آوردن امتياز نفت شمال ]ايران[ باز دارد. زيرا ما به اين نكته معترفيم كه شوروي بازار طبيعي نفت ايران است”. (7) از سوي ديگر، دولت آمريكا از قبل نشان داده بود كه هيچ مخالفتي با اعطاي نفت شمال به روسها ندارد.(8) کافتارادزه، با توجه به اشغال بخش بزرگي از کشور و نيز پيروزي هاي چشم گير بر ارتش آلمان و نيز امکان به کار گيري حزب توده و سازمان هاي وابسته به آن، به عنوان اهرم فشار بر دولت، در موضع بسياري نيرومندي قرار داشت. ساعد با وجودي که قصد دادن امتياز به روس ها را نداشت، کوشيد تا با طولاني کردن گفت و گوها، شايد، مفري پيدا شود. من با آن که از نظر مجلس و دولت مطلع بودم که نبايد هيچ امتياز خارجي تا پايان جنگ داده شود، معذالک، چون آقاي کافتارادزه نماينده ي يک دولت ؟ دوست بودند، تمام اظهارات ايشان را با کمال دقت به خاطر سپرده و به ايشان وعده دادم، به طور تفصيل آن را در هيات دولت مطرح کنم. همين کار را کردم. به علاوه با نمايندگان فراکسيون هاي مجلس نيز در اين باب ملاقات و ايشان را از تمام جريان هاي امر مطلع ساختم. ولي با تمام حسن نيتي که در اظهار نظريات جناب آقاي کافتارادزه به کار بردم، هم فراکسيون هاي موتلف مجلس و هم هيات دولت تاکيد کردند که تا پايان جنگ نبايد هيچ مذاکره امتياز خارجي بشود...(9) ساعد براي اين که از طوفان خشم روس ها بکاهد و از واکنش شديد احتمالي آن ها بکاهد، به ديدن کافتارادزه در سفارت شوروي مي رود: بعد اين جانب براي اين که جناب آقاي کافتارادزه را از جريان امر و راي دولت و مجلس مستحضر سازم، خودم به سفارت کبراي شوروي رفته و ايشان را ملاقات کردم و از جريان منفي در دولت و مجلس نسبت به امتياز نفت خاطر ايشان را مطلع ساختم و مدتي ميان من و ايشان صحبت و مذاکره شد و در نتيجه من اظهار داشتم که دوباره با دولت و مجلش و نمايندگان مجلس مذاکره خواهم کرد بلکه تلفيقي بين نظر دولت و مجلس و ميسيون ]هيات[ حاصل شود. همين كار را هم کردم، ولي دولت و نمايندگان به همان راي سابق خود باقي ماندند...(10) اما روس ها، احساس مي کردند که نبايد اين موقعيت را از دست بدهند، به ويژه اين که انگليس ها و آمريکايي ها نيز در پي دست يابي به امتياز نفت اند. اما مشخص ساعد، دولت ايران و مجلس شوراي ملي، آماده بود که از دادن هر گونه امتياز نفت تا پايان جنگ، به روس ها، آمريکايي ها و انگليس ها، خودداري کند. از اين رو، ساعد در ديدار با سادچيکف، اين مساله را خيلي صريح به وي بازگو مي کند: چون کوشش بنده راجع به پيدا کردن راه حلي به نتيجه نرسيد، مجبور شدم پس از دو جلسه، نظر دولت را به طور صريح به ايشان اظهار نمايم که با حسن نيت و ميل به هم کاري و حسن روابطي که در ميان هست، چون تصميم دولت و مجلس بر اين است که تا پايان جنگ، هيچ امتياز خارجي داده نشود، بهتر است دولت دوست ما نيز اين مذاکرات را به بعد از جنگ موکول نمايند. جناب آقاي کافتارادزه اظهار داشتند که اين جواب به منزله ي رد پيشنهاد دولت شوروي است و موجب تيرگي روابط طرفين خواهد گرديد. بنده اظهار داشتم که اين قضيه موجب نهايت تاسف و تاثر است و بنده حاضرم يک قدم عدول کرده، قبول نمايم که شما پيشنهادهاي خودتان را بدهيد تا ما مطالعه کنيم. ولي نتيجه را به بعد از جنگ موکول مي داريم. ليکن ايشان قبول نفرموده و جواب دادند که در اين صورت دادن پيشنهادات موردي ندارد... (11) اما، شورويها كه نتوانسته بودند از اين راه به مقصود خود برسند، بر فشار افزودند. روسها با توجه به اين كه سرتاسر شمال كشور را در اشغال داشتند و حتا نيروهايي نيز در تهران مستقر كرده بودند، دست به قدرت نمايي زدند: روز دوم آبان ماه 1323 (24 اكتبر 1944) ، كافتارادزه معاون كميسارياي امور خارجه شوروي، در محل سفارت آن كشور در تهران، يك كنفرانس مطبوعاتي برپا كرد. وي در برابر خبرنگاران و نمايندگان خبرگزاريهاي خارجي و داخلي، دولت ايران را زير حملات سخت قرارداد. در مصاحبهي مطبوعاتي مزبور، كافتارادزه اعلام كرد:
مناسبات ميان ايران و شوروي كماكان دوستانه ميباشد.در عين حال، رويهي غير صميمانه و غيردوستانهاي كه از طرف دولت ايران نسبت به دولت شوروي اتخاذ گرديده است، همكاري نمايندگان دولت شوروي را با دولت ساعد در آتيه امكانناپذير ساخته است... دولت ايران از بهره برداري از منابع نفت خيز خود، منافع زيادي به دست خواهد آورد. هيات دولت شوروي انتظار دارد كه پيشنهاد دولت شوروي پذيرفته شده و دولت ايران نمايندگان خود را براي عقد قرارداد، بدون اين كه كار به تاخير افتد، تعيين نمايد(12)... سه روز بعد از مصاحبه ي مطبوعاتي کافتارادزه در سفارت شوروي، نخست وزير، روز پنجم آبان 1323، يک جلسه ي مطبوعاتي برگزار کرد. در اين جلسه، ساعد در پاسخ به سخنان درشت و تهديدهاي ضمني کافتارادزه گفت: دولت و ملت ايران بي اندازه به دوستي و حسن روابط سياسي و اقتصادي با همسايه ي بزرگ خود علاقه مند است. بنده خودم مکرر اين علاقه مندي را اظهار و مجلس و دولت نيز تاييد کرده اند که اگر اين ماده ي تيره رنگ موجب تيرگي خاطر نمايندگان دولت دوست ما گردد، اسباب نهايت تاسف ما خواهد بود. زيرا در تمام دوره هاي دوستي ايران با اتحاد جماهير شوروي و در هنگام بستن پيمان و حتي ورود ما به جنگ در صف ايشان، هيچ وقت نام نفت در ميان نبوده است و بنابراين، هيچ جهت ندارد که مساله ي نفت موجب رنجش خاطر آقاي کافتارادزه گشته اظهار دارند که نمايندگان دولت اتحاد جماهير شوروي نمي توانند با شخص من هيچ گونه همکاري بنمايند... معهذا من که يکي از موثرترين عوامل حسن تفاهم سه ساله اخير بين دو کشور همجوار بوده ام، با دوستي و روابط ديرينه اي که با دولت اتحاد جماهير شوروي دارم، همواره خواهم کوشيد که دوستي و روابط حسنه و هم کاري اقتصادي بين دولت ايران و دولت اتحاد جماهير شوروي پيوسته برقرار و مستحکم گردد و در اين راه از هيچ گونه مساعي دريغ نخواهم نمود... در ضمن ناگفته نماند که تصميم دولت به شرکت هاي انگليسي و آمريکايي هم که براي موضوع نفت به ايران آمده بودند در موقع خود ابلاغ گرديده و آنها بدون هيچ گونه رنجشي تصميم دولت را محترم شمرده اند(13)... پس از آن كه اين گونه اعمال و فشارها مستقيم شوروي و غيرمستقيم آمريكا و انگليس نتوانست بر روي دولت ايران اثر گذارد، روز پنجم آبان ماه 1323، حزب توده به عنوان مجري سياستهاي شوروي در ايران، اقدام به برگزاري ميتينگ و دمونستراسيون گستردهاي در تهران كرد. چندين كاميون پراز سربازان ارتش سرخ و نيز دژبانهاي موتورسيكلتسوار ارتش مزبور، شركت كنندگان در ميتينگ و دمونستراسيون را حمايت ميكردند.(14)
حزب توده را کارکنان حزب بلشويک و دستگاه امنيت روس در تهران در شهريور ماه 1320 از کمونيست هاي سازمان پنجاه و سه تن و پاره يي کمونيست هاي قديمي که از زندان آزاد شده و يا آزاد بودند بنيان نهادند و همواره زير نظر و رهبري آنها بود و هست.(15) روز 19 آبان 1323، يعني درست دو هفته بعد از ميتينگ كذايي حزب توده، دولت ساعد استعفا كرد. بر اثر استعفاي دولت ساعد، نمايندگان مجلس شوراي ملي به نخست وزيري مرتضي قلي بيات (سهام السطان)، وزير مشاور در دولت ساعد، ابراز تمايل کرد. در شرايطي كه ايران نميتوانست از عامل رقابت شرق و غرب، بهره جويد و هر سه اشغالگر، دولت را زير فشار سخت قرار داده بودند، نمايندگان مجلس شوراي ملي و دولتمردان ايران، كاري كردند كارستان: نمايندگان ملت در آن شرايط سخت و با وجود اشغال كشور و حضور سربازان بيگانه، نشان دادند كه به خوبي ميتوانند از منافع و مصالح ملي ايران دفاع كنند. روز هفتم آذر ماه 1323 خورشيدي، يعني هژده روز پس از استعفاي دولت ساعد و چند روز بعد از روي کار آمدن دولت بيات، دکتر محمد مصدق به همراه تني چند از نمايندگان، يک طرح قانوني، تقديم مجلس کرد. طرح مزبور، در جلسه ي علني روز يازدهم آذر ماه 1323 مجلس شوراي ملي، مورد بررسي قرار گرفت و به دنبال گفت و گوهاي زياد، با اصلاحاتي به تصويب رسيد که به «قانون ممنوعيت دولت از مذاکره و عقد قرارداد راجع به امتياز نفت به خارجي ها»، معروف گشت. متن قانون، به شرح زير است: ماده اول ـ هيچ نخست وزير و وزير و اشخاصي كه كفالت از مقام آنها و يا معاونت ميكنند، نميتوانند راجع به امتياز نفت با هيچ يك از نمايندگان رسمي و غير رسمي دول مجاور و غير مجاور و يا نمايندگان شركت نفت و هر كس غير از اينها، مذاكراتي كه صورت رسمي و اثر قانوني دارد بكند و يا اين كه قراردادي امضاء نمايد. ماده دوم ـ نخست وزير و وزيران ميتوانند براي فروش نفت و طرزي كه دولت ايران معادن خود را استخراج و اداره كند مذاكره نمايند و از جريان مذاكرات بايد مجلس شوراي ملي را مستحضر نمايند. ماده سوم ـ متخلفين از مواد فوق به حبس مجرد از سه تا هشت سال و انفصال دايم از خدمات دولتي محكوم خواهند شد.
درست هفت روز پس از تصويب طرح مزبور، كافتارادزه ايران را ترك كرد. وي هنگام ترك ايران به خبرنگاران جرايد گفت: ايران روزي از تصميم خود مبني بر عدم گفتگو ]دربارهي نفت[، پشيمان خواهد شد.(16) روس ها، چند ماه پس از تهديد کافتارادزه، از آن جا که نتوانسته بودند با زير فشار قرار دادن دولت ايران، به مقاصد نفتي خود برسند، خودسرانه دست اندرکار عمليات اکتشافي و اقدام هاي حفاري نفت در مناطق اشغالي خود در شمال ايران شدند. روز 21 ژوئن 1945 (31 خرداد 1324)، کميته ي دفاع دولتي اتحاد جماهير شوروي سوسياليستي، طي فرماني به کلي سري، اجراي «انجام عمليات اکتشافي زمين شناسي براي نفت در شمال ايران با هدف بررسي هاي زمين شناختي و اقدام هاي حفاري براي نفت در شمال» را صادر کرد.
پينوشتها 1 ـ آمريكاييها در ايران _ ص 309 دكتر آرتور س.ميلسپو، در سال 1301 خورشيدي (1922 ميلادي) از سوي دولت ايران به عنوان رييس كل ماليه (دارايي) كشور استخدام شد و تا سال 1306 (1927) در اين سمت باقي ماند. بار ديگر او در دي ماه 1321 (ژانويه 1943)،در اوج جنگ جهاني دوم و اشغال ايران از سوي متفقين، به عنوان رييس كل دارايي به استخدام دولت ايران در آمد. روز 23 آذر 1323(14 دسامبر1944) مجلس شوراي ملي قرارداد وي را زودهنگام فسخ و اختيارات وي را ملغي كرد. 2 ـ همان ـ ص 310 3ـ مشاوران مزبور عبارت بودند از: هوور، فرزند رييس جمهور پيشين آمريكا و كريستي كه به مدت شش ماه از طرف دولت ايران استخدام شدند.آنان پس از تصويب طرح پيشنهادي نمايندگان در مجلس شوراي ملي و در نتيجه موكول شدن گفتگوهاي نفت به بعد از خروج نيروهاي بيگانه از ايران، كشور را ترك كردند. 4 ـ ساعد مراغهي، محمد ـ كافتارادزه در ايران ـ بيست و نهمين سالنامه دنيا ـ 1353 ـ ص 26 ـ 22 5 ـ همان 6 ـ همان 7 ـ غائله آذربايجان ـ ص 9 (نقل ازكتاب: روزولت و روسها - ادوارد. آر. استيتينوس ]وزير وقت امور خارجهي آمريكا[) 8 ـ آمريكاييها در ايران ـ ص 315 9 ـ گفته هاي ساعد نخست وزير در جلسه ي مطبوعاتي پنجم آبان 1323 _ نقل از کتاب نفت و حوادث آذربايجان _ گردآورنده محمد حسين آموزگار 10 ـ همان 11 ـ همان 12 ـ کافتارادزه در ايران _ ص 26-22 13- گفته هاي ساعت نخست وزير در جلسه ي مطبوعاتي پنجم آبان 1323 14 ـ حزب توده، گروههايي را با استفاده از خودروهاي ارتش سرخ از اطراف تهران كه در اشغال ارتش مزبور قرار داشت، به تهران آورده بود. جمعيت مزبور كه با نام ساعد نخست وزير آشنا نبودند، فرياد ميزدند مرگ بر ساعت. به ويژه در ميدان مخبرالدوله، جمعيت با ديدن برج ساعت ميدان مزبور، سخت به هيجان آمد و در حالي كه مشتهاي گره كردهي خود را به سوي برج مزبور گرفته بودند، رساتر فرياد ميزدند: “مرگ بر ساعت” 15- سرگذشت ما و بيگانگان _ ج 2 _ ص 495 16- The Inanian ease,PZO |
||
