عدل مظفر در كتابخانه مجلس پيدا شد

فرزانه ابراهيم‌زاده

«عدل مظفر»، نشاني كه از آغاز كار مجلس بر سر در خانه ملت نقش بست، بيست و شش سال در اتاقي كنار مجلس مشروطه پنهان شده بود.

طي اين سال‌ها اكثر محققاني كه به دنبال نشان اين پلاك بودند گمان مي‌بردند يا در حوادثي كه بر آن رخ داده از بين رفته است و يا در مكان ديگري نگهداري مي‌شود. در واقع كمتر كسي تصور مي‌كرد عدل مظفر از محدوده مجلس شوراي اسلامي ملي خارج و توسط مسؤلان كتابخانه مجلس حفظ و حراست شده است.

اين پلاك فلزي كه بر آن ماده تاريخ اعطاي مشروطه (عدل مظفر) نوشته شده است، پس از انتقال مجلس به ساختمان بهارستان (خانه سابق ميرزا حسين‌خان سپهسالار) ساخته شد و بر سر در اصلي مجلس در ميان دو شير قرار گرفت، در حال حاضر قديمي‌ترين يادگار عهد مشروطه است كه در موزه مجلس جاي مي‌گيرد.

در روزهاي نخست پيروزي انقلاب اسلامي اين پلاك را همراه دو شير از سر در مجلس پايين آورده و پشت مجلس رها شد. عبدالحسين حايري نخستين رييس كتابخانه پس از پيروزي انقلاب اسلامي درباره پيدا شدن اين پلاك گفت: اوايل سال 58 خبردار شديم مجسمه شيرها به همراه اين پلاك پشت ساختمان مجلس رها شده‌اند. عدل مظفر شكسته شده بود. من و همكارانم تكه‌هاي آن را جمع‌آوري كرديم و آن‌ها را به مخزن كتابخانه مجلس انتقال داديم.

حايري اين تكه‌ها را در مخزن كتابخانه نگهداري كرد. سال گذشته مسؤلان كتابخانه مجلس پس از طرح راه‌اندازي موزه مجلس تصميم گرفتند تا اين نشان به عنوان يكي از يادگارهاي مشروطه مرمت كنند. اين طور بود كه تكه‌هاي آن را پس از ترميم در قابي كنار هم قرار دادند.

اين يادگار روزهاي تلخ و شيرين تاريخ 99 ساله مجلس، سال ديگر در صدمين سالگرد صدور فرمان مشروطه در موزه مجلس به نمايش درمي‌آيد. 99 سال پيش، روز يك‌شنبه چهاردهم جمادي‌الثاني 1324 (13 رسد «ا مرداد» 1285 خورشيدي/ 7 اوت 1906 ميلادي)، پس از يك دوره اعتراض گسترده مردم تهران، تبريز و ساير شهرهاي ايران براي دارالشورا و تدوين قانون اساسي مظفرالدين شاه، پنجمين پادشاه قاجاريه در كاخ صاحبقرانيه فرمان اعطاي مشروطه را امضا كرد. ماده تاريخ آن براساس حرف ابجد به «عدل مظفر» مشهور شد.

اين عبارت در اولين روز افتتاح مجلس در روز يك‌شنبه 18 شعبان 1324، مطابق با ]14[ مهرماه 1285، با حضور مظفرالدين‌شاه در عمارت سلطنتي، اتاق برليان كاخ گلستان و با شركت سفرا و نمايندگان كشورهاي مختلف در شعري اعلام شد.

پس از تشكيل مجلس، ميرزا نصراله خان‌ناييني، (مشيرالدوله) دستور داد تا عمارت بهارستان را براي مجلس آماده كنند، اما نمايندگان گروه‌هاي مختلف مردم با اختصاص آن عمارت براي برگزاري جلسات مجلس مخالفت كرد. به همين دليل تا مدتي جلسه نمايندگان در مدرسه نظام، از بناهاي واقع در ارگ سلطنتي، تشكيل مي‌شد. در تاريخ 27 شعبان 1324]23 مهر 1285[، نمايندگان مجلس طي نامه‌اي از صدراعظم خواستند كه عمارت بهارستان را به طور موقت براي تشكيل جلسه‌هاي مجلس اختصاص دهند. سپس در 23 شوال 1324]18 آذر 1285[، لوح سر در مجلس با عنوان دارالشوراي ملي ايران و عدل مظفر بر سر در عمارت بهارستان نصب شد. براساس اسناد موجود اين لوحه فلزي را سيد عبدالرزاق از شهداي مشروطه همان كسي كه براي نخستين بار گراورسازي را به ايران آورد، با خط محمدرضا كلهر ساخت. عبدالرزاق در درگيري‌هاي پس از پيروزي مشروطه بين احزاب اعتدال و دموكرات به همراه علي‌محمدخان تربيت (خواهرزاده سيدحسين تقي‌زاده) ترور شدند. مهدي‌قلي خان‌هدايت در «خاطرات خطرات» مي‌نويسد: «پس از آغاز به كار مجلس و انتقال آن به بهارستان عدل مظفر تاريخ تاسيس مجلس است به خط كلهر با آب طلا بالاي درب مجلس نصب شد.»

اين پلاك در درگيري‌هاي پس از مشروطه و جريان به توپ بستن مجلس آسيبي نديد و به تدريج مهم‌ترين عامل مشخصه‌ي مجلس شناخته شد. در دوره پهلوي اول به دليل تضادي كه رضاخان با قاجاريه داشت، عدل مظفر را از سر در مجلس به زير آوردند. اما در 19 آبان 1320 به جاي نخست خود بازگشت، تا شاهد زنده حوادثي باشد كه تا سال 1357 بر مجلس رفت.

تا سال 1300 خورشيدي، جشن مشروطيت هميشه در 14 جمادي‌الثاني هر سال گرفته مي‌شد. تا اين كه در اين سال به پيشنهاد شادروان ارباب كي‌خسرو كارپرداز مجلس شوراي ملي و 47 نفر ديگر، تاريخ جشن مشروطيت از 14 جمادي‌الثاني به 14 رسد (1 مرداد) تبديل يافت. نقل از روزنامه رسمي مذاكرات مجلس شوراي ملي – ص 54 (سردبير فرايران)